หลายคนมักจะถามผมว่า ทำไมต้องมาจัดในวันที่ 5 มีนาคม ของทุกปี (ยกเว้นปีนี้ที่เอาทุกงานมาจัดรวมเป็น “แก๋งโฮ๊ะ”) ผมจึงพยายามรวบรวมข้อมูลเพื่อจะหาคำตอบ ให้ผู้สงสัยทั้งหลายโดยพอจะประมวลเรื่องราวได้ดังนี้ ส่วนอยากรู้รายละเอียด โปรดซื้อหนังสือ “คนพื้นถิ่น เล่ม ๒” ไปอ่านเอาเอง…

ประเด็นที่หนึ่ง ผมได้อ่านข้อเขียนของพระราชวิสุทธิโศภณ (ปวง ธมฺมปญฺโญ) เจ้าคณะจังหวัดพะเยา (ปัจจุบันคือ หลวงปู่พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ วัดพระเจ้าตนหลวง )เขียนเรื่อง ประวัติพญางำเมือง เจ้าผู้ครองเมืองพะเยา ลงในหนังสือ ล้านนาไทย อนุสรณ์พระราชพิธีเปิดพระบรมราชานุสาวรีย์สามกษัตริย์ (เชียงใหม่ 2526-2527) ว่า “งำเมืองประสูติปีจอสัมฤทธิศก จุลศักราช 600 ตัว พ.ศ. 1781 วันพฤหัสบดี ขึ้น 1 ค่ำ เดือน 6 เวลารุ่งได้ฤกษ์ 17 ชื่ออนุราช” โดยมีมีดวงชาตาเป็นภาพประกอบ แต่ไม่ได้บอกที่มาว่าอ้างอิงมาจากไหน

สรุปความได้ว่า พญางำเมืองประสูติในเดือน 6 เหนือ หรือเดือนมีนาคม ส่วนวันที่เท่าไหร่นั้นต้องไล่ตามดวงชาตาราศีย้อนหลังอีกหลายร้อยปี

ประเด็นที่สอง จากการบอกเล่าของหลวงพ่อพระเทพวิสุทธิญาณ หรือ หลวงพ่อไพบูลย์ สุมังคโล แห่งวัดอนาลโยทิพยาราม ผู้เป็นหัวเรี่ยวหัวแรงในการสร้างอนุสาวรีย์พ่อขุนงำเมือง ท่านว่า “ เป็นการสืบเนื่องมาจากที่สมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าจุฬาภรณวลัยลักษณ์ อัครราชกุมารี เสด็จมาเป็นประธานบวงสรวงครั้งแรกในวันที่ 5 มีนาคม พ.ศ. 2530 ก็เลยถือธรรมเนียมปฏิบัติตั้งแต่นั้นมา”

จากเหตุผลสองประเด็นดังกล่าว จึงเชื่อได้ว่า ก่อนที่หลวงพ่อไพบูลย์ สุมงฺคโล วัดอนาลโยทิพยารามจะทูลเชิญเสด็จฟ้าหญิงองค์เล็กมาบวงสรวงอนุสาวรีย์นั้น หลวงพ่อในฐานะผู้ออกทุนสร้างคงจะได้ปรึกษากับหลวงพ่อวัดพระเจ้าตนหลวง ในฐานะผู้เขียนประวัติศาสตร์เป็นที่เรียบร้อยแล้วในประเด็นที่หนึ่ง จึงได้กำหนดงานบวงสรวงขึ้นเป็นครั้งแรก นับจากปี พ.ศ. 2530 ถึงปัจจุบันก็เป็นเวลาถึง 31 ปี

ต่อคำถามที่ว่า ทำไมต้องเป็นอนุสาวรีย์ของพญางำเมือง ทำไมไม่สร้างพญาอื่น ๆ เช่นพญาเจือง นักรบผู้ขยายราชอาณาเขตจรดเมืองจาม เมืองเวียด พญายุธิษฐิระ พระผู้ทำนุบำรุงพระพุทธศาสนานิกายป่าแดงเจริญรุ่งเรืองในเมืองพะเยา

คำตอบนี้น่าจะลงที่ว่า พญางำเมือง เป็นเจ้าเมืองพะเยาที่มีความสัมพันธ์กับพญามังราย เจ้าเมืองเชียงราย และพ่อขุนรามคำแหง เจ้าเมืองสุโขทัย ซึ่งเป็นประวัติศาสตร์กระแสหลักของเมืองไทย

พญางำเมืองเป็นเจ้าเมืองปกครองเมืองพะเยาอันดับที่ ๙ ประสูติเมื่อปี พ.ศ. ๑๗๘๑ เป็นโอรสของพ่อขุนมิ่งเมือง พระมารดาไม่ปรากฏชื่อ ได้เรียนวิทยาการจากสำนักพระฤษีสุกทันตะ เมืองละโว้ (ลพบุรี) ร่วมกับพญามังราย เมืองเชียงราย และพ่อขุนรามคำแหง เมืองสุโขทัย ปี พ.ศ. ๑๘๐๑ ขึ้นครองราชย์แทนพระบิดา โดยยึดหลักธรรมการปกครองอยู่ ๒ อย่างคือ อปริหานิยธรรมและประเวณีธรรม จนบ้านเมืองร่มเย็นเป็นสุข

ปี พ.ศ. ๑๘๓๙ ได้ร่วมกับ พญามังราย และพ่อขุนรามคำแหง สร้างเมืองเชียงใหม่ เสร็จแล้วกลับมาครองเมืองพะเยาจนถึงปี พ.ศ. ๑๘๔๑ ถึงแก่พิราลัย มีพระชนมายุ ๖๐ พรรษา

ที่นี่มาว่าเรื่องของตัวอนุสาวรีย์ “พ่อขุนงำเมือง” ที่ตั้งตระหง่านอยู่ริมกว๊านพะเยาในขณะนี้ว่ามีที่ไปที่มาอย่างไร

เมื่ออำเภอเมืองพะเยาได้รับการยกฐานะเป็นจังหวัดพะเยาเมื่อวันที่ ๒๘ สิงหาคม ๒๕๒๐ คณะสงฆ์ ราชการและประชาชนจึงร่วมกันสร้างพระอนุสาวรีย์ขึ้นที่ริมกว๊านพะเยาบริเวณสวนสมเด็จย่า ๙๐ โดยเริ่มวันที่ ๑๒ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๒๕ มอบให้ ผศ. เรืองสุข อรุณเวช เป็นผู้ออกแบบ และสมเด็จพระญาณสังวร สมเด็จพระสังฆราช วัดบวรนิเวศวิหารฯ เป็นองค์วางศิลาฤกษ์ วันที่ ๒๐ กุมภาพันธ์ ๒๕๒๗ สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯสยามมกุฎราชกุมาร เสด็จเททอง ที่วัดบวรนิเวศวิหารฯ กรุงเทพมหานคร วันที่ ๑๔ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๒๗ ได้อัญเชิญพระอนุสาวรีย์จากกรุงเทพฯ มาตั้งที่สถานีประมงน้ำจืดจังหวัดพะเยาแล้วจัดขบวนแห่โดยข้าราชการ พ่อค้า ประชาชนนักเรียน นักศึกษา ซึ่งนำโดย นายสุดจิตร คอวณิช เป็นผู้ว่าราชการจังหวัด มาตั้งที่ฐานแท่นริมกว๊านพะเยา และเกิดปรากฏการณ์พระอาทิตย์ทรงกลดขณะเริ่มเคลื่อนขบวนแห่

วันที่ ๑๒ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๒๘ สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯสยามมกุฎราชกุมาร เสด็จเปิดพระอนุสาวรีย์ และ

วันที่ ๕ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๓๐ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจุฬาภรณวลัยลักษณ์ อัครราชกุมารี ทรงทำพิธีบวงสรวงองค์พญางำเมืองเป็นครั้งแรก และถือเป็นวันบวงสรวงพญางำเมืองเป็นประเพณีทุกปี.

ปี พ.ศ. 2553 สมัยท่านพงษ์ศักดิ์ วังเสมอ ผู้ว่าราชการจังหวัดพะเยา ได้มอบให้สำนักงานโยธาและผังเมืองจังหวัดพะเยาทำโครงสร้างซุ้มประตูโขง ซึ่งออกแบบและตกแต่งโดยนายสมภพ ขันธะกิจ หรือสล่าแดง คนเดียวกันกับผู้ปั้นนาคริมกว๊านพะเยา ให้ชื่อว่า “ซุ้มหอคำหลวง”

ปี ๒๕๖๑ กระแสของการศึกษาเรื่องท้องถิ่นมาแรงขึ้นตามลำดับ หลายเมืองต้องการที่จะเขียนชื่อพระนามกษัตริย์ ชื่อบ้านนามเมืองของตนเองห้ถูกต้องตามหลักฐานที่ค้นพบ
เมืองเชียงรายก็ต้องการเปลี่ยนพระนามที่อนุสาวรีย์พ่อขุนเม็งราย เป็น อนุสาวรีย์พญามังราย ไม่เว้นที่เมืองพะเยา ที่ต้องการเปลี่ยนชื่ออนุสาวรีย์พ่อขุนงำเมือง เป็นอนสาวรีย์พญางำเมือง

มีการเคลื่อนไหวของนักวิชาการทั้งในและนอกสถาบันการศึกษากันอย่างคึกคัก ที่มหาวิทยาลัยพะเยา นำโดย อาจารย์นริศ ศรีสว่าง นักวิชาการรุ่นใหม่ได้เสนอหลักฐานที่เป็นทั้งจารึก ใบลาน และปั๊บสา ว่าพบพระนามของกษัตริย์องค์นี้เพียง ลาวงำเมือง พระญางำเมือง พญางำเมือง เท่านั้น โดยไม่มีชื่อ พ่อขุนงำเมืองเพียงแห่งเดียว

ถึงกับมีการเปิดประเด็นกันในโรงแรมหรูแห่งหนึ่ง โดยใช้งบประมาณจากสำนักงานวัฒนธรรมจังหวัด..ผลออกมาคือ..เงียบเหมือนเป่าลมเข้า..(เติมเอาเอง).อีวอก..และแล้วก็โผล่ออกมาเป็น “งานพ่อขุนงำเมือง”…ฮานิบะเฮ้ย…